Милләт өчен көрәштә яшьнең әһәмияте юк

“Казанда Бөтентатар иҗтимагый үзәге каршында яшьләр комиссиясе эшли иде инде. 1990 елның июнендә Казан яшьләре (Резеда Сафиуллина язуынча: аның, Ирек Гариповның һәм Рим Гыйльфановның тәкъдиме буенча) “Идел” ял лагеренда беренче “Татар яшьләре көннәре”н оештырдылар”.

Күп­тән тү­гел та­тар яшь­лә­ре­нең бе­рен­че сә­я­си оеш­ма­сы – “Азат­лык” бер­ле­ге оеш­кан­га егер­ме ел ту­л­ды. Та­рих өчен бу дә­вер кыс­ка гы­на бул­са да, ке­ше өчен­ – шак­тый озын го­мер… Яшь­лек ел­ла­ры­ның бай­так өле­шен әнә шул “Азат­лык”ны җитәк­лә­ү­гә ба­гыш­ла­ган Тәл­гать Әх­мә­ди­шин­га да 50 яшь. Шул уңай­дан, без аның бе­лән әң­гә­мә үт­кә­р­дек.

– Тәл­гать әфән­де, си­нең соң­гы ел­лар­да­гы эш­лә­рең­не дә, үзеңне дә шак­тый бе­лә­без, ә ме­нә ба­ла ча­гың­да нин­ди бул­дың икән син? Мө­га­ен, шук ма­лай бул­ган­сың­дыр? Әти-әни­ең дә ачу­лан­мый кал­ма­ган­дыр?

– Әт­кәй­дә ир-ат­ка хас ка­ты­лык, го­му­мән, бул­ма­ды. Ми­нем ирекне бер­ва­кыт­та да чик­лә­мә­де ул. Ә ме­нә ән­кәй­гә кил­гән­дә… Үзебез­нең Иж-Бу­бый авы­лы мәк­тә­бен­дә укы­ган ча­гым­да: “Ярый әле ән­кәй укы­ту­чы тү­гел!” – дип сө­е­неп йө­ри идем… Чөн­ки кү­реп тор­дым: укы­ту­чы, бе­рен­че чи­рат­та, үз ба­ла­сын сү­гә-тир­ги, аның үз ба­ла­сы­на ба­ры­сы­на ка­ра­ган­да да авыр­рак ту­ры ки­лә. Укы­ту­чы ба­ла­ла­рын мин шул яктан жәл­ли дә идем. Ирек­ле, чик­лә­ү­сез тор­мыш­ның ул ва­кыт­та ук ка­де­рен бел­дем. Әм­ма бер­ва­кыт­ны ән­кәй мәк­тәп­кә тәр­би­я­че бу­лып эш­кә кер­де. Тик мин анда си­гезь­ел­лык­ны тә­мам­ла­ган идем ин­де… Мәк­тәп­тә ур­та бе­лем алыр­га кал­сам, әнкәй­нең үз өс­тем­нән кат­гый кү­зә­тү­че бу­ла­ча­гын ча­ма­лап ал­дым да, Ижау­га мон­таж тех­ни­ку­мы­на кит­тем дә бар­дым. Ул заманда тех­ник һө­нәр­ләр­ дәрәҗәле санала иде.

Техникумда уку рус­ча бит ин­де, ә мин татар авылында үсеп, татар мәктәбен тәмамлаган. Шу­лай да әл­лә­ ни авыр бул­ма­ды, чөн­ки рус те­ле то­таш өс­тен­лек итә баш­ла­ган чор иде ин­де. Ижау­да ба­ры­сы да рус­ча гы­на сөй­лә­шә, та­тар­лар рус­лар­дан ае­ры­лып тор­мый. Әм­ма шул чак­та ук мил­ли мәсь­ә­лә­гә бер дә би­та­раф тү­гел идем. Та­тар мил­лә­тен­нән бул­ган укы­ту­чы­лар­ның та­тар сту­дент­ла­ры­на җы­лы­рак мө­нә­сә­бәт­тә бу­лу­ы­на да игъ­ти­бар иттем.

– Авыл­да чак­та исә аның ише катлаулыклар бө­тен­ләй дә си­зел­мә­гән­дер?

– Үс­кән чор­да мин ил­дә гел га­дел­лек хө­кем сө­рә дип уй­лый идем. Без­гә мо­ны, бәлки, мәк­тәп тәр­би­я­се дә сең­дер­гән­дер… Ижау­да укып йөр­гән­дә исә бу уңайдан күп тет­рә­нү­ләр ки­че­рер­гә ту­ры кил­де. Мә­сә­лән, беренче курста укыганда ук по­езд­га би­лет­ны дө­рес ал­ма­вым өчен, кон­тро­лер­лар то­тып кый­на­ды, җитмәсә, штраф та тү­ләт­те­ләр. Югый­сә бит мин кас­са­дан алыр­га ти­еш­ле би­лет­ны ав­то­мат­тан алып кы­на ял­гыш­тым.

– Яшь ча­гың­да нәр­сә­ләр бе­лән кы­зык­сы­на идең?

– Ба­рын­нан биг­рәк ба­лык то­ту бе­лән. Ан­на­ры бер­ва­кыт­ны ау­чы да бу­лып кит­тем. Бе­рен­че тап­кыр ау­га би­шен­че класс­та укыганда чыктым, мыл­ты­гым үзем­нән озын­рак иде. Бу ма­вы­гу­лар, бил­ге­ле, сә­ла­мәт­лек өчен дә бик фай­да­лы, чөн­ки гел та­би­гать­тә бу­ла­сың, чы­ны­га­сың. Ау­чы­лык ло­гик фи­кер йөр­тер­гә дә өй­рә­тә. Ки­ек­не атып алу те­лә­ге үзе бер дәрт бир­сә, ур­ман­да, су буй­ла­рын­да мыл­тык кү­тә­реп йө­рү үзе үк кү­ңел­не нык кү­тә­рә иде.

– Тех­ни­кум­нан соң тор­мыш­лар кая алып кит­те?

– Ар­ми­я­гә. Ул чак­та мин ки­тап уку бе­лән бик ма­вы­га баш­ла­ган идем, ар­ми­я­дә укыр­мын дип, бер ко­чак ки­тап тө­яп кит­тем. Хәр­би часть­кә ба­рып кер­гәч тә, ко­ман­дир­лар ул ки­тап­лар­ны үз­лә­ре­нә алып кал­ды­. Хә­ер, ан­да­гы тор­мыш ки­тап кай­гы­сын тиз оныт­тыр­ды.

Ар­ми­я­дә мин кав­каз­лы­лар­ның бер­дәм­ле­ге­нә бик га­җәп­лә­ндем. Ә без­нең та­тар сол­да­ты го­мумфон­да эри дә юга­ла. Үзем­чә алар­ны да кав­каз­лы­лар ши­кел­ле итеп бер­гә туп­лар­га, яңа кил­гән яшь та­тар сол­дат­ла­рын як­лар­га ты­рыш­тым. Мил­ли хис­ләр дә шун­да кө­чә­еп кит­кән­дер дип уй­лыйм.

Армиядән соң читтән торып инженер-механик һөнәрен алдым. Яр Чаллы шәһәрендә, КамАЗда мастер булып эшләдем.

– Шул елларда милли хәрәкәттә катнаша башладың…

– Илле яшемнең соңгы егерме ике елы милли хәрәкәттә катнашу белән бәйле. Мине һәрвакыт бер мәсьәлә борчый: татарның үз мөстәкыйль дәүләте юк? Әле дә шуны кайгыртабыз.

– Мил­ли хә­рә­кәт­нең яшь­ләр тар­ма­гы­на ке­реп, ан­да төп оеш­ты­ру­чы бу­лып ки­тү­ең ни сә­бәп­ле бул­ды?

– Милли хәрәкәт эшчәнлегендә азрак катнашкач, “Без­гә ки­чек­мәс­тән та­тар яшь­лә­ре оеш­ма­сы тө­зер­гә ки­рәк!” – ди­гән нык­лы бер фи­кер­гә кил­дем. Шун­нан, эш куз­га­ла тор­сын дип, утыр­дым да бер­көн­не Та­тар яшь­лә­ре оеш­ма­сы­ның ус­та­вын яз­дым. Аңа төп ни­гез итеп кы­рым­ та­тарлары мил­ли хә­рә­кә­те оеш­ма­сы ус­та­вын ал­дым.

1990 ел­ның 30 ма­ен­да: “Та­тар яшь­лә­ре­нең җы­е­лы­шы бу­ла­чак”, – дип, Яр Чаллы шә­һәре бу­ен­ча бел­де­рү­ләр ябыш­ты­рып чык­тык. Ул бе­рен­че җы­е­лыш пе­да­го­гика ин­с­ти­ту­ты­ның акт­лар за­лын­да уз­ды. Шун­да ко­ор­ди­на­ци­он со­вет һәм оеш­ма­ның рә­и­се сай­лан­ды. Ан­нан соң җы­е­лыш­лар ат­на са­ен уз­ды­ры­ла баш­ла­ды. Мил­ли хә­рә­кәт­нең күп­че­лек эшен алып ба­ру, төр­ле ча­ра­лар оеш­ты­ру, лис­тов­ка та­ра­ту, ми­тинг һәм пи­кет­лар­да, ачлык игълан итүдә, шо­ви­нис­тик ха­ки­ми­ят­кә кар­шы бул­ган бә­ре­леш­ләр­дә ак­тив кат­на­шу һәм милли акцияләрнең кур­кы­ныч­сыз­лы­гын тә­э­мин итү ке­бек гамәлләр кү­бе­сен­чә яшь­ләр җил­кә­се­нә төш­те ди­сәм, бер дә арт­ты­ру бул­мас.

– Си­нең өс­кә эш­нең һәм җа­вап­лы­лык­ның иң зу­ры­сы тө­шә иде ин­де, бил­ге­ле… Кур­кы­ныч булмадымы соң?

– Мил­ли хә­рә­кәт­тә төр­ле хәл­ләр бу­ла. Про­во­ка­ци­я­ләр, янау­лар, ас­тыр­тын ка­зы­ну­лар. Ан­дый ва­кыт­та хәй­лә­кәр­лек ке­нә җит­ми, ку­рык­мас­ка да ки­рәк. Әй­тик, три­бу­на­га чы­гып ма­тур сөй­лә­ү­че­ләр, ми­тинг­та микрофон то­тып “Азат­лык!” – дип кыч­кы­ру­чы­лар күп бул­ды. Ала­ры да бик мө­һим, ки­рәк­ле га­мәл, әм­ма эш җа­вап­лы­лык­ка ки­леп җит­ә баш­ла­са, микрофон күп оч­рак­та ми­нем кул­га кү­чә дә куя иде.

– “Азатлык” татар яшьләре берлеге оешу турында төрле мәгълүмат бар. Кайвакыт алар каршылыклы да.

– Дөрес, хәзер энциклопедияләрдә бөтенләй ялгыш мәгълүмат та очратырга туры килә. Инде “Азатлык”ка килсәк… Без Яр Чал­лы­да яшь­ләр оеш­ма­сын тө­зеп кил­гән­дә, Ка­зан­да БТИҮ кар­шын­да яшь­ләр ко­мис­си­я­се эш­ли иде ин­де. 1990 ел­ның ию­нен­дә алар “Идел” ял ла­ге­рен­да бе­рен­че “Та­тар яшь­лә­ре көн­нә­ре”н оеш­тыр­ды­. Ә Бө­тен­та­тар яшь­лә­ре оеш­ма­сы әнә шул көн­нәрдә минем тәкъдим белән Яр Чал­лы­дан шуның өчен дип алып кил­гән әзер ус­тав бу­ен­ча тө­зел­ә башлады. Ус­тав­ны Ка­зан­да төзәттек, бил­ге­ле. Шул ук ел­ның кө­зен­дә “Та­тар яшь­лә­ре ко­рыл­тае” җы­яр­га дип ки­леш­тек. Аны­сы 1990 ел­ның ок­тяб­рен­дә узды. “Азат­лык”­ның бе­рен­че рә­и­се итеп Ирек Га­ри­пов сай­лан­ды.

Ул за­ман­да ха­лык­та ро­ман­ти­ка көч­ле иде. Оеш­ма­ эш­лә­рен­дә бик күп яшь­ләр их­лас­лык һәм фи­да­карь­лек бе­лән кат­наш­ты.

– Милли юнәлештәге эшчәнлек гел шома гына бармагандыр?

– Мил­ли хә­рә­кәт­кә төр­ле авыр чор­лар­ны ки­че­рер­гә ту­ры кил­де. Пу­тин ха­ки­ми­ят­кә кил­гән, де­мок­ра­тия чиклән­гән ел­лар, мә­сә­лән. Мин һәм янә­шәм­дә­ге көрәштәш­ләр аңа ка­дәр үк власть­ның ни­чек үз­гә­рә­сен ча­ма­лый идек ши­кел­ле. Шу­ңа кү­рә Пу­тин Яр Чал­лы­га кил­гәч (әле премь­ер гы­на ча­гын­да), без аны телевизор каршында диванга ятып тү­гел, ә: “Пу­тин, ос­та­но­ви вой­ну в Чеч­не!” – дип пикет белән кар­шы­ла­дык. Шу­ның өчен без­не КПЗга яп­ты­лар. Шул чак­та камерага бер ФСБ офи­це­ры кереп: “Кү­рә­се­лә­ре­гез ал­да бу­ла­чак әле. Ки­сәт­те­мме мин сез­не – ки­сәт­тем! Ме­нә хә­зер кү­рер­сез!” – дип кычкырган иде… Ме­нә кү­рә­без дә ин­де… Мил­ли хә­рә­кәт ке­ше­лә­ре өс­тен­нән бер-бер арт­лы ялганга корылган җинаять эш­лә­ре ачы­ла, алар­ны бер га­еп­сез­гә хө­кем итә­ләр. Бо­лар та­тар­ны кур­кы­тып то­ту­га, мил­ләт­нең сә­я­си ли­дер­ла­рын кө­рәш­тән чит­ләш­те­рү­гә, бе­те­рү­гә ко­рыл­ган га­мәл­ләр. Пу­тин за­ма­ны бу ягы бе­лән уз­ган га­сыр­ның 30н­чы ел­ла­ры­на ох­шаш.

Чит ил­гә барыр­га ту­ры кил­сә, үзем­не төр­мә­дән чык­кан­дай хис итәм. Әй­тик, 2009 ел­да Ук­ра­и­на­га “Төр­ки яшь­ләре көн­нә­ре”­нә бар­дым. Ан­да Ющен­ко пре­зи­дент иде. Ке­ше­ләр, нин­ди мил­ләт­тән һәм нин­ди сә­я­си ка­раш­лы бу­лу­ла­ры­на ка­ра­мас­тан, үз­лә­рен чын мәгъ­нә­дә ирек­ле тоя иде Украинада. Эзәр­лек­ләү, ба­сым ясау ди­гән нәр­сә күр­мә­дем… Анда­гы чын де­мок­ра­тик ат­мос­фе­ра­ны то­еп, азат ил­дә яшә­ү­нең нин­ди рә­хәт икә­нен та­гын бер кат аң­лап кайт­тым.

– Үсеп килүче яңа буынга нинди теләкләрегез бар?

– Та­тар яшь­лә­ре мил­ли хә­рә­кәт­нең та­ри­хын өй­рән­сен­нәр. Ки­лә­чәк­тә безнең ха­та­лар­га та­гын абын­ма­сын­нар иде. Ак­ны ка­ра­дан, чын­ны ял­ган­нан ае­ра бел­сен­нәр, һәр­төр­ле сат­лык­лар­дан ерак тор­сын­нар, һәм кай­чан да бул­са та­тар­ның үз дә­ү­лә­те бу­ла­ча­гы­на нык­лы ыша­ныч­та булсыннар иде.

Әң­гә­мә­дәш – Да­мир ШӘЙ­ХЕТ­ДИН.