Хәрбиләр ясаган мәх­шәр…

Көн дә ди­яр­лек те­ле­ви­зор­дан төр­ле ка­тас­т­ро­фа­лар карый-карый­ тә­мам кү­не­геп бет­тек, исе­без дә кит­ми. Ә менә шун­дый­лар­ның берсе үзеңә китереп бәрсә – бөтенләй башкача була икән ул!..

Әгер­җе шә­һә­рен­дә без­нең апа­га (су­гыш ве­те­ра­ны­ның тол ха­тыны­на) би­рел­гән бер кат­лы йорт, вок­зал­дан ерак тү­гел, шә­һәр чи­тен­дә ур­наш­кан. Без, га­и­лә бе­лән, 2 июнь көн­не шун­да, кич­ке сә­гать ун­нар ти­рә­сен­дә ки­леп төш­тек. Өй эче­нә ке­реп, алып кил­гән әй­бер­ләр­не ур­наш­ты­рып, ван­на ке­рер­гә йө­ри идем – бер­за­ман тыш­та бик ка­ты шарт­лау яң­гы­ра­ды! Ан­на­ры та­гын, та­гын!.. Шарт­ла­ган са­ен, өй дер сел­ке­неп куя! Өй­нең сый­фа­ты бик шәп­тән тү­гел, ахры, «күк күк­рә­гән­гә дә сел­ке­нә икән», дип кенә уй­лап куй­дым баш­та. Әм­ма ка­ты шарт­лау­лар бик еш, 5-10 се­кунд са­ен ка­бат­ла­нып то­ра бит әле – бер дә күк күк­рә­ү­гә охша­ма­ган бу!..

Шарт­лау та­выш­ла­ры вок­зал ягын­нан ки­лә иде, тә­рә­зә­дән шун­да та­ба күз сал­дым: вок­зал­дан уң­да­рак, ка­раң­гы­лык эчен­дә ут ял­кын­на­ры кү­ре­неп ала. По­жар икән бит! Бер­ни­чә ми­нут эчен­дә ял­кын­на­р, шарт­лау­лар кө­чәй­гән­нән-кө­чәя бар­ды. Ме­нә, зур-зур ут көл­тә­лә­ре чәч­рә­теп, тагын нәр­сә­дер шарт­ла­ды, күк­кә мо­ңа хәт­ле те­ле­ви­зор­дан гы­на кү­реп бел­гән бик зур шарт­лау гөм­бә­се кү­тә­рел­де. Өйне ин­де җи­ме­ре­лә дип то­ра­быз!.. Вок­зал­дан уң як­та Уд­мур­тия җи­ре ки­тә, ә ул җир ту­лы хәр­би склад­лар бул­ган­ны мон­да ту­ып-үс­кән һәр ке­ше бе­лә ин­де – шу­лар­ның бе­рәр­се яна, шик тә юк.

Урам­га чык­тым. Күр­ше­ләр дә өй­лә­рен­нән аты­лы­шып чы­га баш­ла­ган­нар икән ин­де. Бер­се­нең плас­тик тү­шә­ме ку­бып төш­кән. «Бай­лар ура­мы» дип йөр­те­лә тор­ган ар­кы­лы урам­нан выж да выж ма­ши­на­лар чы­гып ча­ба. Шу­ны кү­реп, күр­ше­ләр­нең бер­се:

– Ма­ши­на­ны чы­га­рыр­га да тиз­рәк мон­нан ки­тәр­гә ки­рәк! – дип, ка­ба­ла­нып ки­ре ке­реп кит­те.

Мин дә ки­ре кер­дем. Бө­тен нәр­сә дер сел­ке­нә, ка­лай­дан гы­на ясал­ган оч­сыз­лы ишек ав­то­мат­тан ат­кан ке­бек шалтырый! Шарт­лау­лар ин­де се­кунд са­ен!.. Озак­ка ба­рыр ми­кән бу?!

Тә­рә­зә­дән урам­га ка­рыйм, ә ан­да күр­ше­ләр, бер җир­гә җы­е­лы­шып, һа­ман «мәх­шәр» ка­рый­лар. Бер­кем­нең дә төн ур­та­сын­да ка­я­дыр чы­гып ки­тә­се кил­ми, ах­ры, «тук­тар әле», дип кө­тә­ләр. Ә «мәх­шәр» кө­чәя ге­нә ба­ра. Эт­ләр дә па­ни­ка­га төш­кән икән – әнә бер­се урам аша ча­бып үт­те – элдерә ге­нә! Ә эт­ләр сиз­гер бит алар – мо­ның тиз ге­нә бет­мә­сен ча­ма­лый ми­кән әл­лә?..

Урам­да­гы­лар ин­де ки­тәр­гә җы­ен­ган сы­ман йө­ре­нә баш­ла­ды. Әл­бәт­тә, мон­дый оч­рак­та иң элек ба­ла­лар ту­рын­да уй­лый­сың. Әле бит, биш ке­нә чак­рым­да тор­ган авыл­да­гы ән­кәй өчен дә мин җа­вап­лы, юл уңай шун­да ту­ган­нан-ту­ган эне­кәш­не кал­ды­рып кит­кән идек – аның өчен дә!.. Тиз ге­нә җы­е­на баш­ла­дык, до­ку­мент­лар­ның да ба­ры­сын җы­еп ал­дык. Ишек тө­бе­нә ки­леп ке­нә бас­тык – ки­те­реп-то­рып бәр­де та­гын бер көч­ле шарт­лау дул­кы­ны – аяк­та көч­кә ба­сып кал­дык! Өй кы­рын­да бом­ба шарт­ла­ган­дай бул­ды! Бер-ике се­кунд­ка «чы­гар­га­мы, юк­мы?» дип ап­ты­рап та кал­дым. Ал­да­гы ми­нут­та нәр­сә бу­ла­сы бил­ге­сез бит – әл­лә өй җи­ме­ре­леп тө­шә, әл­лә тыш­та бом­ба тө­шеп яры­ла? Әле бер өй аша күр­ше­дә көч­кә йө­ри тор­ган 76 яшь­лек ин­ва­лид әби дә то­ра, ике кы­зы бе­лән – алар­ны да алып ки­тәр­гә ки­рәк­. Бер кыз­ла­ры – ин­ва­лид, икен­че­се­нең ире ко­ман­ди­ров­ка­да, бу­лы­шыр ке­ше­лә­ре юк.

Ма­ши­на­га уты­рып, куз­га­лып кит­тек. Кыз­ла­ры әби­не кул­тык­лап алып чы­гып ки­лә иде ин­де, тук­тап алар­ны да утырт­тык. Бик ку­рык­кан­нар. Ба­я­гы бик көч­ле шарт­лау бо­лар­ны ишек­не ачып чы­га баш­ла­ган җир­лә­рен­нән ки­ре өй эче­нә атып бәр­гән бул­ган икән.

Әгер­җе­нең үзәк урам­на­ры­на ки­леп кер­гәч, – ан­да­гы хәл­ләр­не кү­реп та­гын хәй­ран кал­дык. Бө­тен ха­лык урам­да, кай­сы ба­ла­сын кү­тәр­гән, кай­сы ко­ляс­ка­сын этә, кай­сы ба­ла­ларын җи­тәк­лә­гән – ба­ры­сы да шә­һәр­дән чы­гып ки­тәр­гә ашы­га! Ха­лык ара­сын­да эт­ләр ча­ба! Те­зе­леп ба­ру­чы ма­ши­на­лар­ның очы-кы­рые юк. (Ә без, са­лют ка­рый­быз­мы­ни, азак­ка­ча өй­дә ят­кан­быз икән).

Хәл­лә­рен бе­лим, дип авыл­га, ән­кәй­гә шал­ты­ра­тып ал­дым. «Без­дә җир тет­ри, сез­дә ни­чек?» – ди. Уд­мур­ти­я­дә хәр­би склад­лар ян­ган­ны әй­теп аң­лат­тым. «Бор­чыл­ма­гыз, озак­ла­мый кай­тып җи­тәр­без», – ди­дем.

Ме­нә без­не «Aшы­гыч яр­дәм» ма­ши­на­сы узып кит­те, тиз ара­да, кем­не­дер алып бул­са ки­рәк, ки­ре әй­лә­неп кил­де. Шә­һәр­не чык­кан­да, ка­рыйм – бө­тен әгер­җеле­ләр­гә та­ныш бул­ган ЮХИДИ хез­мәт­кә­ре Рә­шит Әл­мө­хәм­мә­тов юл хә­рә­кә­тен көй­ләп то­ра, чит­тән ки­лү­че­ләр­не шә­һәр­гә керт­ми. Ә ан­дый­лар да юк тү­гел икән – ту­ган­на­рын алыр­га­мы, бү­тән сә­бәп­ле­ме – юл бу­е­на ки­леп те­зел­гән­нәр.

Шә­һәр­дән чы­гып, 5 чак­рым­да ур­наш­кан Иж-Бу­бый авы­лы­на ки­леп җит­тек. Ва­кы­тын­да ки­теп өл­гер­гән­без сы­ман, Әгер­җе та­ра­фын­да та­гын бик көч­ле шарт­лау­лар баш­лан­ды. Хәт­та мон­да­гы авыл өй­лә­ре­нең тә­рә­зә­ләре чәч­рәп тө­шә! Шул­хәт­ле бул­гач, авыл хал­кы да ераг­рак ки­тәр­гә җы­е­на баш­ла­ган. Бө­те­не­се урам­да.

…Икен­че көн­не өй­гә ке­реп ка­ра­сак – өй эче ту­лы ко­рым, мич бер як­ка кый­шай­ган, тү­шәм­нән идән­гә бал­чык ко­е­лып бет­кән. Ка­ра­ват ас­тын­нан ин­де кар­та­еп бар­ган эте­без Ак­бай ки­леп чык­ты. Кай ара­да өй­гә ке­реп кал­га­нын да бел­ми­без.

Мин та­ныш­ла­рым­ның хә­лен бе­ле­шә баш­ла­дым. Әгер­җе­леләр­нең кай­сы – олы юл­дан Иж-Бу­бый­га та­ба, кай­сы ур­ман­га, кай­сы карь­ер­га йө­гер­гән икән. Сөй­лә­ү­лә­ре­нә ка­ра­ган­да, күп­лә­ре до­ку­мент та, ак­ча да алып тор­ма­ган, шул­хәт­ле ка­ба­лан­ган. Эч­ке күл­мәк­тән ге­нә чы­гып ки­тү­че­ләр дә бул­ган. Ни­чек ке­нә бул­ма­сын, өй­ләр­дән тиз-тиз чы­гып ки­тү­лә­ре дө­рес бул­ган, чөн­ки, әнә, Ка­ли­нин ура­мын­да­гы биш кат­лы 26нчы йорт­та квар­тир сте­на­ла­ры ише­леп төш­кән.

Элек­ке кир­печ за­во­ды ти­рә­сен­дә тор­ган бер та­ны­шым да, 70не уз­ган ике әби­не ияр­теп, ур­ман­га та­ба йө­гер­гән булган, алар­га та­гын ике яшь­лек ба­ла­сын кү­тәр­гән бер ир ки­леп ку­шыл­ган. Ур­ман эчен­нән, бил­дән үлән ярып, ча­ба­лар гы­на икән. «Го­мер буе елан­нан кур­кам, ә мон­да уй­ла­ган да юк! – дип сөй­ли та­ны­шым. – Шарт­лау яң­гы­ра­ган са­ен, җир­гә су­зы­лып ята­быз, ан­на­ры, си­ке­реп то­рып, та­гын йө­ге­рә­без. Хә­зер ге­нә көл­ке!.. Шу­лай йө­ге­рә тор­гач, Әгер­җе­дән 10 ки­ло­метр­да, Уд­мур­тия җи­рен­дә тор­ган Юга­ры Иж-Бу­бый авы­лы­на ки­леп чык­кан­быз. Мон­да без­не бе­лү­че дә юк, үл­сәк, Та­тар­стан­да үлик, дип, үзе­без­нең Иж-Бу­бый­га та­ба кит­тек, ир­тән­ге си­ге­зен­че яр­ты­га гы­на ки­леп җит­тек. Ан­да бер өй­гә ке­реп ко­ры чәй ге­нә эч­тек (ашар­га тәкъ­дим ит­кән­нәр иде, әм­ма ул чак­та кем­дә ашау кай­гы­сы бул­сын). Аз­рак шун­да хәл ал­гач, ки­ре Әгер­җе­гә кай­тып кит­тек».

Ул төн­не ур­ман­нар аша, ел­га­лар ки­чеп, шу­лай Уд­мур­тия авыл­ла­ры­на ба­рып чы­гу­чы­лар бик күп бул­ган икән. Кем­нең кү­рә то­рып үләсе, я га­рип ка­ла­сы, якын­на­ры­ның тор­мы­шын кур­кы­ныч ас­ты­на ку­я­сы кил­сен!..

Әгер­җе­дән кил­гән ха­лык Иж-Бу­бый­да ае­ру­ча күп бул­ган. Ке­ше­ләр клуб­та, мә­чет­тә төн кун­ган­нар. Мә­чет ка­рау­чы Ро­за Ни­ка­ше­ва­ның сөй­лә­ве­нә ка­ра­ган­да, ул да, ба­ла­ла­ры һәм оныгы бе­лән бер­гә, төн­не мә­чет­тә үт­кәр­гән, чөн­ки аның сте­на­ла­ры нык, бө­тен­ләй сел­кен­ми дә икән (без­нең авыл мә­че­те ре­во­лю­ци­я­гә хәт­ле үк таш­тан са­лын­ган, баш­та бер бай­ның ку­нак йор­ты бул­ган). Алар­ның мә­чет­кә ке­реп ут­ны ян­дыр­га­нын күр­гәч тә, урам­да­гы бө­тен ха­лык та шун­да ке­реп ту­ла баш­ла­ган. Бик йон­чы­ган­нар, бит­лә­ре ага­ры­нып бет­кән ди. Кай­сы кор­ва­лол, кай­сы ва­лерь­ян­ка со­рый икән. Ро­за апа тө­не буе шу­лар­ны ты­ныч­лан­ды­рып чык­кан.

Без­нең «са­лыр­га» яра­та тор­ган күр­ше исә, га­дә­тен­чә, кич бе­лән әй­бәт­ләп ке­нә «са­лып» яткан бул­ган. Төн­лә бер уя­нып кит­кән дә: «Кай­да­дыр газ шарт­ла­ды ин­де әл­лә?» – дип уй­ла­ган да икен­че як­ка бо­ры­лып ят­кан. Ир­тә бе­лән уя­нып урам­га чык­кач кы­на чын хәл­ләр­не бел­гән. Бу илдә исе­рек­ләр­гә генә яшәү әнә шу­лай рә­хәт­тер, шу­ңа ай­ны­мый­ча эчә­ләр­дер, бәл­ки?..

Әй­тү­лә­ре бу­ен­ча, хәр­би склад­лар­да 10 мең ва­гон ча­ма­сы хәрби запас сак­лан­ган бул­ган. Әгәр шу­лар де­то­на­ция бе­лән бө­те­не­се бер­гә шарт­ла­ган бул­са, Әгер­җе бө­тен­ләй дә юк­ка чы­гар, ул гы­на тү­гел, 35 чак­рым­да тор­ган Ижау шә­һә­ре дә җи­ме­ре­лер иде, мө­га­ен. Ә бит Уд­мур­ти­я­дә әле хи­мик ко­рал сак­ла­на тор­ган склад­лар да бар!

Хә­зер власть­лар, шарт­ла­ган склад­лар­ны яңа­дан тор­гы­зыр­га бер ел ва­кыт ки­рәк бу­ла­чак, дип кай­гы­рыр­га ке­реш­те­ләр. Яба­быз дип бер дә әйт­ми­ләр. Чүп­кә дә са­на­мый­лар бу дә­ү­ләт­тә ха­лык­ны. Кешеләр больницаларда ята, күп­ме ха­тын-кыз пси­хо­ло­гик трав­ма ал­ды, ба­ла­лар әле­гә­чә төн­лә кур­кып, елап уя­на. Русия ур­та­сын­да­гы, бер­нәр­сә­гә ки­рәк­мә­гән ул склад­лар­ны ин­де күп­тән бе­те­рә­се урын­да. «Ке­ше­гә ка­бер ка­зы­ма, үзең тө­шәр­сең», – ди та­тар ха­лык мә­ка­ле. Мон­да соң­гы ел­лар­да ки­леп ур­наш­кан җы­лы як хал­кы, аны­сы, да­ры мич­кә­се өс­тен­дә утыр­мас, ки­тү ягын ка­рар. Ә та­тар­лар­га, уд­мурт­лар­га кая ба­рыр­га? Без бит мил­ләт бу­ла­рак ба­ры тик та­ри­хи җир­лә­ре­без­дә ге­нә сак­ла­нып ка­ла ала­быз. Ди­мәк, без­гә бө­тен нәр­сә­гә бул­ган би­та­раф­лы­гы­быз­ны бе­те­реп, яшәү өчен бул­ган хо­кук­ла­ры­быз­ны ныг­рак дау­лар­га гы­на ка­ла!

Тәлгать ӘХМӘДИШИН.