Га­еп­сез­дән га­еп­ле…

Бә­ла аяк ас­тын­да гы­на, дип дө­рес әйт­кән бер акыл­лы­сы. Ке­ше тигез җир­дә та­еп егы­лып, бо­ры­нын да җи­ме­рә. Бер дә көт­мә­гән­дә да­выл ку­бып, кре­дит­ка са­тып алын­ган ма­ши­на өс­те­нә урам­да­гы ялгыз агач та ава. Ях­шы ха­тын ал­дым, дип уй­лап, ты­ныч кы­на 20 ел яшә­гән­нән соң, көн­нәр­дән бер көн­не аның яшь чагындагы ма­җа­ра­ла­ры ту­рын­да бер­се ял­гыш сөй­ләп ыр­гы­та һәм башкалар. Кем­нең бә­хе­тен үгез ни­чег­рәк сө­зә дә, кай­сы корт һәм кай тө­шен­нән­рәк чага, ди­гән­дәй. Тик бо­лар­ның бер­се­нә дә бор­чы­лыр­га ки­рәк­ми. Чөн­ки бо­лар тор­мыш вак­лык­ла­ры. Иң мө­һи­ме баш исән бул­сын, ди­без. Дө­рес сүз­гә кар­шы сүз юк, әм­ма шу­лай да га­еп­сез­дән га­еп­ле, тик тор­ган­нан мә­шә­кать­ле дә бу­ла­сы кил­ми бит…

Иң киң та­рал­ган бә­хет­сез­лек тө­ре бү­ген­ге көн­дә юл һәм шул юл­да­гы ма­ши­на­лар­га бәй­ле­дер. Ма­ши­на ке­сә­гә дә су­га, мә­шә­кать­кә дә тө­рә, сә­ла­мәт­лек­не дә как­ша­та, ә кай­бер оч­рак­лар­да, Хо­дай үзе сак­ла­сын, гүр ия­се дә итә. Соң­гы­сын­нан баш­ка, кал­га­ны нәкъ ме­нә тор­мыш вак­лык­ла­ры­на ке­рә тор­ган­дыр да ин­де.

– Ти­мер та­бы­ла ул! Иң мө­һи­ме баш исән бул­сын! – ди дус дус­ты­на.

– Аны­сы шу­лай да бит. Га­еп юк ки­леш… Шу­ны­сы ачу­ны чы­га­ра! Тик тор­ган җир­дән бә­ла­ле бул­дым, – ди те­ге­се бе­рен­че­се­нә…

Еш ише­тер­гә ту­ры ки­лә мон­дый бә­хәс­ләр­не. Мең төр­ле оч­рак, мил­ли­он бә­хәс. Ә без­не бү­ген тө­гәл бер­се ге­нә бор­чый – юл һә­лакә­те уры­нын­нан ка­чып ки­тү…

Беркөнне ре­дак­ци­я­гә На­зыйм ба­бай шал­ты­рат­ты (ге­рой­лар­ның исем­нә­ре үз­гәр­тел­де).

– Ма­ши­на бәр­дер­де ми­не. Хә­зер ми­не га­еп­сез­дән га­еп­ле яса­макчы­лар… – ди…

«БӘР­МӘ­ДЕ­ЛӘР­МЕ БЕЗ­ГӘ?»

Мон­да вәз­гы­ять бо­лай­рак. На­зыйм ба­бай­ның үзе сөй­лә­гән­нәр­гә ка­ра­ган­да, хатыны Ми­лә­ү­шә апа бе­лән «Каб­лук» ма­ши­на­сында бак­ча­дан кай­тып ба­рыш­ла­ры бу­ла. Ис­ке Сар­ман юлын­нан Чал­лы­га уң­га та­ба – Бе­рен­че Юл­га ке­рә­ бо­лар («Ка­зан прос­пек­ты» дип тә, «Пер­ва до­ро­га» дип тә ата­ла ул). Бе­рен­че юл­да по­ло­са­лар – бер­ни­чә. Ан­да кер­гәч, На­зыйм ба­бай үзе­нең ма­ши­на­сы бе­лән «ки­ре­гә боры­лу» (раз­во­рот) уры­ны­на та­ба юнә­леш ала. Раз­во­рот ал­дын­да бер­ни­чә метр – све­то­фор ка­ла. Аның ту­ры­га ба­ру­чы­лар өчен яшел уты яну­га, ма­ши­на­лар ал­га ку­ба­ры­ла. На­зыйм ба­бай «ки­ре­гә бо­рылу» уры­ны­на ба­ру өчен иң сул по­ло­са­га кер­дем ди­гән­дә ге­нә «ни­дер шы­тыр­да­ган» та­выш ише­тә. Нәр­сә бул­га­нын абай­ла­мый­ча да ка­ла­лар…

– Бәр­мә­де­ләр­ме соң без­гә? – дип со­рый ха­ты­ны.

– Бел­мим дә ин­де…

На­зыйм абый «ки­ре­гә бо­ры­лу» уры­нын узып, икен­че «бо­ры­лыш­ка» ка­дәр ба­ра әле. Шун­нан соң гы­на тук­тар­га ка­рар кы­ла. Бер­ни­кадәр ва­кыт ба­сып ка­рап то­ра: бер­нин­ди дә ма­ши­на кү­рен­мә­гәч, юлын дә­вам итеп ки­теп ба­ра. Өе­нә кай­тып күп­ме­дер ва­кыт уз­гач шал­ты­ра­та­лар: «Ба­бай, син юл һә­ла­кә­те бул­ган урын­нан ки­теп бардың бит», – ди­ләр. Ме­нә шун­дый­рак бә­ла­гә ду­чар бу­ла На­зыйм ба­бай.

– Без­нең төп ха­та – ул юл һә­ла­кә­те урын­ын­нан ки­теп ба­ру булды, – дип сөй­ли На­зыйм абый­ның хатыны.

Ул хак­лы, бил­ге­ле. Тук­тап юл имин­ле­ге сак­чы­ла­рын ча­кыр­тыр­га ки­рәк бул­ган да бит… Тик мон­да ин­де, кем әйт­меш­ли, бу­ла­сы булган. Хә­зер үке­нү­дән мәгъ­нә юк…

КА­НУН НИ СӨЙ­ЛИ?

Юл йө­рү ка­гый­дә­се­нең 2,5нче пунк­тын­да языл­ган­нар­га ка­ра­ганда, юл һә­ла­кә­те­нә кат­на­шы бул­ган ма­ши­на йөр­тү­че шун­дук маши­на­сын тук­та­тыр­га, ава­рия утын ка­бы­зыр­га, ава­рия юл бил­гесен чы­га­рып ку­яр­га ти­еш. Им­гә­нү­че­ләр, үлү­че­ләр бул­са (Ал­ла­һы сак­ла­сын) та­гын ае­рым ка­гый­дә­лә­ре, та­ләп­лә­ре языл­ган. Әм­ма безнең оч­рак­та ба­ры­сы да га­ди­рәк. Ка­гый­дә­нең та­гын бер әһәмиятле өле­ше бар: ак­ка ка­ра бе­лән «баш­ка ма­ши­на­лар­га хә­рә­кәт итәргә ко­ма­чау ит­кән ва­кыт­та ма­ши­на­ны чит­кә­рәк алып ку­яр­га кирәк» ди­ел­гән. Аңар­чы, мөм­кин­лек бул­ган оч­рак­та, фо­то­га яи­сә ви­де­о­га тө­ше­рер­гә. Әгәр ан­дый мөм­кин­лек бул­ма­са, ша­һит­лар бе­лән бер­лек­тә – ма­ши­на кай­да, ни­чек то­ра, тук­тау эз­лә­рен, һә­ла­кәт­кә ка­гы­лы­шы бул­ган бар­лык де­таль­ләр­не кә­газь­дә тер­кәр­гә ки­рәк.

На­зыйм ба­бай: «Ма­ши­на све­то­фор­да яшел ут ян­ган­нан соң, бер агым бу­лып куз­гал­ган ма­ши­на­лар­га ко­ма­чау итә иде. Шу­ңа мин ул урын­да тук­тап ка­ла ал­ма­дым», – ди. Мо­ны­сы шу­лай ук өстәге ка­гый­дә­дә языл­ган та­ләп­ләр­гә ту­ры ки­лә, дип са­ныйк.

Тик ме­нә иң төп ка­гый­дә­ләр­нең бер­се үтәл­мә­гән – һә­ла­кәт бул­ган­ны тер­кәү мак­са­тын­нан ЮХИ­ДИ­гә хә­бәр ител­мә­гән. Ме­нә мо­ны­сы, кыз­га­ныч­ка кар­шы зур «ми­нус».

«Мин тук­тап ба­сып тор­дым. Ми­ңа бә­рел­гән икен­че ма­ши­на­ны күр­мә­дем. Бү­тән тук­тап тор­ган ма­ши­на юк иде», – дип суд­та да аң­лат­кан На­зыйм ба­бай. Мон­дый оч­рак­та да эш­лә­неп бет­мә­гән эше бар: бү­тән тук­тап тор­ган ма­ши­на кү­рен­мә­гән вәз­гы­ять­тә дә На­зыйм ба­бай­га ЮХИ­ДИ бү­ле­ге­нә хә­бәр итәр­гә ки­рәк бул­ган…

Һәла­кәт­тә кат­на­шы бул­ган икен­че йөр­тү­че М. Вла­сов (ге­рой­ның исеме үз­гәр­тел­де) нәкъ ме­нә шу­лай эш­лә­гән дә: ЮХИ­ДИ­га бе­рен­че бу­лып ул хә­бәр ит­кән. Аның күр­сәт­мә­лә­ре бу­ен­ча, мон­дый­рак ва­кый­га­лар су­рә­те җы­е­ла: М. Вла­сов «Нис­сан Ал­ме­ра» ма­ши­на­сы бе­лән ида­рә итеп, БСИ юлын­нан чы­гыш­лый (шул ук Ис­ке Сар­ман трак­ты) уң­га бо­ры­ла, ки­ре­гә бо­ры­лу мак­са­тын­нан иң сул як­та­гы рәт­кә кү­чеп ба­са. Шул ва­кыт­та уң як­тан аңа «Каб­лук» ма­ши­на­сы бә­ре­лә. М. Вла­сов ма­ши­на­сын тук­та­тып, бә­рел­гән ма­ши­на­ны эз­ләп, ки­ре­гә бо­ры­лу уры­ны­на ка­дәр ба­ра. Тук­тап тор­ган ма­ши­на­ны күр­мә­гәч, ЮХИ­ДИ­га шал­ты­ра­та. Нә­ти­җә: суд На­зыйм ба­бай юл һә­ла­кә­те уры­нын таш­лап кит­кән, ди­гән рәс­ми ка­рар чы­га­ра.

Мо­ның өчен ад­ми­нис­т­ра­тив хо­кук бо­зу­лар ту­рын­да­гы ка­рар­ның 12.27нче мад­дә­се­нең 2нче өле­шен­дә 1 ел­дан алып ел ярым­га ка­дәр ма­ши­на йөр­тү хо­ку­кын­нан мәх­рүм ите­лү җә­за­сы ка­рал­ган. Яи­сә 15 тә­ү­лек­кә ка­дәр арест бил­ге­лә­нә.

На­зыйм ба­бай­ның сүз­лә­ре­нә ка­ра­ган­да, ул судья, хо­кук сак­чы­ла­ры яны­на ки­леп:

– Штра­фын да тү­ләр­гә ри­за, һич югын­да, әнә, 15 тә­ү­лек­кә бул­са да утыр­ты­гыз. Ан­дый җә­за да ка­рал­ган икән бит. «Пра­ва»­ны гы­на кал­ды­ры­гыз, – дип әй­теп ка­рый.

Судья:

– Бер­ни эш­лә­теп бул­мый, ба­бай. Ка­нун шун­дый. Сез­гә ка­нун­да языл­ган җә­за­ның бо­лай да иң йом­ша­гы би­рел­де, – ди.

Ә 15 тә­ү­лек­кә ире­ген­нән мәх­рүм итү тәкъ­ди­ме­нә ка­ра­та:

– Ба­бай, син ан­да 15 тә­ү­лек­кә түз­мә­я­чәк­сең, – дип җа­вап кай­та­ра­лар.

Ә хә­зер иң кы­зы­гы: ба­бай­ның дө­рес­тән дә яше шак­тый икән үзе. 84 яшь ту­ла тиз­дән. Ка­рап то­рыш­ка егет­ләр ке­бек әле. Күз ти­мә­сен!

На­зыйм ба­бай­ның «пра­ва»­сыз ка­лыр­га те­лә­мә­ве дә аң­ла­шы­ла. Чөн­ки ка­рал­ты-ку­ра­сы, тер­ле­ге бар, ма­ши­на пе­чән та­шыр­га, се­бер­ке­гә йө­рер­гә, бак­ча­га ба­рып кай­тыр­га ме­нә ди­гән бу­лыш­чы. «Бу­лыш­чы иде…» – дип көр­се­нер­гә мәҗ­бүр На­зыйм ба­бай…

Хө­кем­че хө­кем ка­ра­рын тап­шыр­ган­да:

– Әле­ге ка­рар бе­лән ки­леш­мә­гән оч­рак­та, дәгъ­ва бел­де­рү өчен ка­рар чык­кан көн­нән баш­лап 10 көн ва­кы­ты­гыз бар, – дип әй­тә. Ба­ры шун­да гы­на ни­дер үз­гәр­теп бу­ла­чак. Үз­гә­рүе бик шик­ле, әл­бәт­тә. Бе­рен­че чы­га­рыл­ган ка­рар­ны, өс­тен­рәк хо­кук­лы суд­та бик си­рәк оч­рак­та гы­на үз­гәр­тә­ләр. Шу­лай да прак­ти­ка­да ан­дый ми­сал­лар да бар. Хә­зер без шу­лар­ны бар­лар­быз. Мон­дый оч­рак­лар­да ниш­ләр­гә бу­ла? Мә­сьә­лә­дән мөм­кин ка­дәр әз югал­ту­лар бе­лән чы­гу юлы бар­мы?

ЧЫ­ГУ ЮЛЫ…

Суд прак­ти­ка­сын­да юл һә­ла­кә­те бул­ган урын­ны кал­ды­рып ки­теп, әм­ма мо­ның ка­чу мак­са­тын­нан тү­гел, ә баш­ка сә­бәп­ләр ар­ка­сын­да бу­лу­ын ис­бат­лый ал­ган­ очраклар да бар. Мә­сә­лән, На­зыйм ба­бай­ны да аң­лы рә­веш­тә кач­кан­дыр, дип бер­ни­чек тә әй­теп бул­мый. Күр­мә­гән, ишет­мә­гән, нәр­сә бул­га­нын аң­ла­ма­ган, юга­лып кал­ган һәм баш­ка­лар… Тик бо­лар дә­лил бу­ла ала­мы?

Юл һә­ла­кә­те бул­ган урын­ны по­ли­ция ча­кырт­мый­ча ничек кал­ды­рып ки­тәр­гә яра­ган­лы­гын өстә шә­рех­ләдек. Бо­лар: ев­ро­бер­кет­мә тө­зе­гән оч­рак­та, зы­ян кү­рү­че­ләр­не ашы­гыч рә­веш­тә хас­та­ха­нә­гә алып ба­рыр­га ки­рәк бул­са (ал­дан юл һә­ла­кә­тен фо­то ви­део яи­сә ша­хит­лар яр­дә­мен­дә бил­ге­ләү шарт), бә­рел­гән ма­ши­на­лар бү­тән ма­ши­на­лар­га йө­рер­гә ко­ма­чау­лык ту­дыр­са (шу­лай ук һә­ла­кәт бу­лу дә­лил­лә­рен бил­ге­лә­гән­нән соң гы­на рөх­сәт ите­лә).

Ә хә­зер га­еп­ле­лек дә­рә­җә­сен ачык­лыйк.

На­зыйм ба­бай­ны ту­лы кү­ләм­дә га­еп­ле дип атый­сы кил­ми, һәм атап бул­мый да тор­ган­дыр. Ка­нун ягын­нан ни­чек мо­ны дө­рес ка­лып­ка са­лып бу­ла?

Ми­сал: Но­во­си­бир­скида да шун­дый­рак хәл бу­ен­ча бер ир­не ма­ши­на йөр­тү хо­ку­кын­нан бер ел­га мәх­рүм итәр­гә җы­ен­ган­нар (Но­во­си­бирск шә­һә­ре­нең За­ель­цев ра­йо­ны су­ды ка­ра­ры – Р. Ә.). Суд ахыр чик­тә мәх­рүм ит­мәс­кә ди­гән ка­рар чы­гар­ган. Мәх­кә­мә Ад­ми­нис­т­ра­тив хо­кук бо­зу­лар ту­рын­да­гы ка­нун­ның (Ко­АП) 1.5нче мад­дә­се – га­еп­сез­лек пре­зумп­ци­я­се (24.5нче мад­дә­нең 1 өле­ше, 2нче пункт – «ад­ми­нист­ра­тив хо­кук бо­зу эше­нең сос­та­вы» юк дип та­был­ган) ту­рын­да­гы ка­гый­дә­сен фай­да­лан­ган. Га­ди тел бе­лән әйт­кән­дә, Суд­ка кил­гән бар­лык сы­зым­нар да, дә­лил­ләр дә һә­ла­кәт уры­нын таш­лап ки­тү­дә га­еп­лә­нү­че ир­нең га­еп­ле икә­нен ис­бат­ла­мый, ди­гән нә­ти­җә­гә кил­гән. Ягъ­ни ма­ши­на йөр­тү­че үзе­нең юл һә­ла­кә­те­нә элә­гү­ен, баш­ка ма­ши­на­га зы­ян ки­те­рү­ен аң­лап, аң­лы рә­веш­тә юл һә­ла­кә­те уры­нын­нан ка­чып кит­мә­гән. Суд­ка мо­ны ис­бат­лау­чы дә­лил­ләр ки­те­рел­мә­гән. Хө­кем­гә би­рү­че­нең аң­лат­ма­ла­рын­да да ма­ши­на­сы бә­рел­гән йөр­тү­че­не тук­та­тыр­га ом­ты­луы, һә­ла­кәт бу­лу­ын бел­гер­тер­гә те­лә­ве языл­ма­ган. Бер­кем бер­нин­ди хә­бәр бир­мә­гән һәм баш­ка­лар.

На­зыйм ба­бай бе­лән дә шун­дый ук хәл бул­ган тү­гел­ме?! Мон­да да нәкъ шун­дый оч­рак, тик бер­дән­бер аер­ма: На­зыйм ба­бай­га баш­та юл һә­ла­кә­те бу­лу ту­рын­да­гы бер­кет­мә­гә кул куй­дыр­та­лар. Өс­тә­ве­нә: бар­лык языл­ган­нар бе­лән дә ри­за, дип… Ме­нә мон­да На­зыйм ба­бай­ның икен­че ха­та­сы.

Әгәр ул «ри­за тү­гел» дип кул куй­ган бул­са, суд­ла­шу өчен җир­лек бу­лыр иде. «Ник бер­кет­мә­дә языл­ган­нар­ның ба­ры­сы бе­лән дә «ки­ле­шәм» дип им­за­гыз­ны куй­ды­гыз?» – ди­гән со­рау­га На­зыйм ба­бай:

– Алар­га кар­шы ки­леп бу­ла­мы­ни?! – ди. – По­ли­ция хез­мәт­кә­ре куй ди­гәч, ку­я­сың ин­де…

Мо­ны­сы аң­ла­шыл­ган­дыр, шәт.

ТЕР­СӘК ЕРАК…

Ад­ми­нис­т­ра­тив хо­кук бо­зу эше куз­га­тыл­мау­га зы­ян кү­рү­че­гә кил­гән зы­ян­ның ак­ча бе­лән исәп­лә­гән­дә си­зе­лер­лек бул­ма­вы да сә­бәп бу­ла ала. Тик мон­да ин­де суд­ка би­рү­че­нең «мәр­хә­мәт­ле» бу­луы ки­рәк. Чөн­ки нәкъ ме­нә ул зы­ян кү­лә­мен са­ный, шун­нан чы­гып эш йөр­тә. Әгәр ул әй­дә­ү­лек күр­сәт­кән оч­рак­та, суд эшен бул­дыр­мый ка­лыр­га да мөм­кин иде.

Хөр­мәт­ле М. Вла­сов әфән­де­гә ба­бай­ның «та­нык­лы­гын» ал­ды­ру ки­рәк бул­ды ми­кән? Аның бе­лән ул нәр­сә от­кан? Әле­ге со­рау­га кыз­га­ныч­ка кар­шы, ачык җа­вап юк. Уй­лап бе­тер­мәү нә­ти­җә­се, мө­га­ен.

– Ул ан­на­ры аң­ла­ды, тер­сә­ген теш­ли­се кил­де, тик тер­сәк ерак иде, – дип сөй­ли На­зыйм ба­бай. – «Га­ри­за­ны ки­ре алып, эш­не тук­та­тып бул­мый­мы?» – дип тә со­ра­ды. Тик: «Бул­мый, яра­мый», – ди­де­ләр…

ЮЛ­ЛАР ҺӘМ ҖИ­НА­ЯТЬ…

Ма­ши­на­лар таш­кы­ны ел­дан ел ар­та. Бә­ла аяк ас­тын­да гы­на, көт­мә­гән­дә уй­ла­ма­ган­да әле мон­да, әле ан­да бер һә­ла­кәт чы­га да куя. Мон­нан – юл­лар­да­гы һә­ла­кәт­ләр­дән фай­да­ла­ну­чы, шу­ның бә­ра­бә­ре­нә ак­ча эш­лә­ү­че, то­зак ко­ру­чы афе­рист­лар да бар. Ма­ши­на ал­ды­на ки­нәт үз ма­ши­на­сы бе­лән ки­леп чы­гып, ке­ше­не га­еп­сез­дән га­еп­ле дә ясый­лар. Бер­се юл­ны кисте­реп, кор­ба­нын кур­кы­та. Те­ге кис­тер­гән ма­ши­на­га бә­рел­мим, дип рул­ьне чит­кә бо­рып, баш­ка бе­рә­ү­гә ки­леп ке­рә. Кис­тер­гә­не ка­ча, ахыр чик­тә кем­дер га­еп­сез­дән га­еп­ле бу­лып ка­ла.

Та­гын бер киң та­рал­ган ал­дау юлы – җи­ңел­чә ге­нә бә­ре­ле­шеп, үза­ра ки­ле­шеп та­ра­лыш­кан­нан соң, ЮХИ­ДИ­дан «по­вест­ка» ки­леп тө­шәр­гә мөм­кин. Ә ан­да: «Сез юл һә­ла­кә­те уры­нын таш­лап кит­те­гез», – дип язы­лган. Шул рә­веш­ле, ал­дан гы­на «мин га­еп­ле» дип га­фу үте­нә-үте­нә ак­ча­лар би­реп кал­дыр­ган ке­шенең сез­не суд­ка би­рүе ачык­ла­на. Чын­лык­та исә ул тү­гел, ә сез га­еп­ле икән. Бер­ни­чә ша­һит, хәт­та фот­олар­га ка­дәр бар. Бу, бил­ге­ле ки – ал­дан оеш­ты­рыл­ган эш.

Нә­ти­җә бер: нин­ди ге­нә юл һә­ла­кә­те бу­лу­ы­на ка­ра­мас­тан, хәт­та шик­лән­гән оч­рак­та да ЮХИ­ДИ­га шал­ты­ра­тыр­га ки­рәк. Бар­лык бел­геч­ләр дә бер­та­выш­тан шун­дый фи­кер­дә.

Юл­лар­да сак бу­лы­гыз!

Рай­нур ӘГЪ­ЛӘ­МЕТ­ДИ­НОВ,

Чаллы шәһәре