Балаларыбыз кем кулында?

Рес­пуб­ли­ка­быз­ның шә­һәр һәм ра­йон үзәк­лә­рен­дә­ге ба­ла­лар бакча­ла­рын­да, та­тар төр­кем­нә­ре бул­мау ту­рын­да күп сүз­ләр сөйләнү­гә ка­ра­мас­тан, һа­ман бер­нин­ди үз­гә­реш кү­рен­ми.

Чал­лы­да, улым йө­ри­я­чәк 7нче ба­ла­лар бак­ча­сын­да ме­то­дист булып эш­лә­ү­че бер та­ны­шым бы­ел май аза­гын­да ми­ңа: «Өч яшь­лек ба­ла­лар өчен ике яңа төр­кем җы­я­быз, шу­ның бер­сен та­тар төр­ке­ме итәр­гә уй­лый­быз», – ди­гән иде. Ан­да әле тагын чу­аш төр­ке­ме дә бар икән – алар­ның да аң­лы өле­ше үз миллә­тен сак­лап ка­лыр­га омты­ла бит – үз­лә­ре ини­ци­а­ти­ва күрсәтеп, бак­ча мө­ди­ре бе­лән сөйлә­шеп, төр­кем ачып җи­бәр­гән­нәр. Мин үзем дә шун­да ба­рып, шушы мәсь­ә­лә ту­ры­сын­да ике тап­кыр сөй­лә­шеп кайт­кан идем бит ин­де – ме­нә нә­ти­җә­се дә бул­ды.

АКЛАНМАГАН ӨМЕТ

Озак та үт­ми, ата-ана­лар­ны бак­ча­га җы­е­лыш­ка ча­кыр­ды­лар. Анда исә те­ге «яңа­лык»­ның ял­ган бу­луы, ачы­ла­чак төр­кем­нәр­нең ике­се дә урыс төр­ке­ме бу­ла­ча­гы бе­лен­де. Югый­сә, алар­га йөрия­чәк ил­ле­гә якын ба­ла­ның яр­ты­сы та­тар мил­лә­тен­нән!

Җы­е­лыш­тан соң, шул ту­ры­да та­гын бер кат сөй­лә­шеп алыр­га дип, бак­ча мө­ди­ре Ири­на Вла­ди­ми­ров­на Веретенникова кабинетына юнәл­дем. Ка­би­нет ише­ге тө­бе­нә ике мар­җа ки­леп баскан иде ин­де. Шул ук мәсь­ә­лә буенча икән. Ачылачак ике кечкенә­ләр төр­ке­ме­нең бер­се (10нчы­сы) та­тар төркеме бу­ла икән, ди­гән имеш-ми­меш­не ишет­кән­нәр дә, үз балаларын ан­нан алып, 2нче төр­кем­гә кү­чер­мәк­че­ләр. Бер-бер арт­лы өче­без дә кабинетка кердек… Бер­ни­чә җөм­лә сүз алыш­кан­нан соң, Ири­на Вла­ди­ми­ровна: «Төр­кем­нәр ике­се дә урыс төр­ке­ме бу­ла­чак», – дип, мар­җа­лар­ны ты­ныч­лан­ды­рып чы­га­рып җи­бәр­де. Ә мин элек­ке «дәгъ­вәм» бе­лән уты­рып кал­дым әле… Бак­ча мө­ди­ре та­тар төр­ке­ме булдыруга кар­шы тү­гел үзе, мо­ның бер­нин­ди авыр­лы­гы юк, дип бара. Әм­ма, янә­се, ул ту­ры­да ал­дан­рак уй­ла­ма­ган­нар икән шул. Ә менә киләсе ел­да ин­де та­тар төр­ке­ме бу­ла­чак, тө­зә­я­чәк­ләр, имеш…

САНГА БАР – СЫЙФАТКА ЮК

Бу бак­ча­га бар­лы­гы 269 ба­ла йө­ри, шу­лар­ның 101е – та­тар. Чуаш төр­ке­мен­дә – 16 ба­ла. Ур­тан­чы яшь­тә­ге та­тар ба­ла­ла­ры өчен ге­нә ни­ба­ры бер та­тар төр­ке­ме бар, аңа 25 ба­ла йө­ри. (Тәрбиячеләре Зенфи­ра Әх­мә­ди­е­ва һәм Алия Җа­ма­лет­ди­но­ва.)

Бакчаның татар теле укытучылары Алсу һәм Аидә Камаловалар быелдан яңа укыту методик комплекты кулланып, балаларга татар теле өйрәтә. Шушы яңа методик комплектны әзерләүдә үзләре дә катнашкан.

Шун­нан соң мин якын-ти­рә­дә­ге бү­тән ба­ла­лар бак­ча­ла­рын да йөреп чы­гар­га ка­рар ит­тем. 18нче «Солнышко» дип атал­ган бак­ча­га киттем. Ан­да ки­леп ке­рү­гә үк кар­шы­ма тап бул­ган бер хатын­нан бак­ча мө­ди­рен со­ра­дым:

– Баш­лык­лар юк, бары­сы да от­пус­кта, – ди бу ми­ңа.

– Мин жур­на­лист, ми­ңа сөй­лә­шеп алыр­га ме­то­дист бул­са да ярый.

– Нәр­сә ки­рәк – ба­рын да мин­нән со­ра­гыз, алар уры­ны­на мин кал­дым.

…Вах­тер икән бу ха­тын… Ме­нә си­ңа мә!

– Мон­да та­тар төр­ке­ме бар­мы?

– Бар бер төр­кем, хә­зер алар урам­да. Тәр­би­я­че­лә­ре Ин­ди­ра исемле – та­бы­гыз да сөй­лә­ше­гез.

Бак­ча ише­гал­дын урап чык­тым, ба­ла­лар ин­де ке­реп кит­кән­ икән, арт­кы ишек­тән эч­кә кер­дем. Кер­сәм – каршы­га та­гын те­ге вах­тер ки­леп чык­ты һәм бу юлы ин­де ша­шып кыч­кы­рыр­га ке­реш­те: «Нахал, әйт­тем бит ин­де мин си­ңа, бер­кем дә юк!» – ди. Ярый әле, та­выш­ка мө­дир (Марина Шәрәфиева) урынына кал­ган та­тар те­ле укы­ту­чы­сы Гөлнирә Хә­мә­то­ва чы­гып, үз ка­би­не­ты­на ча­кы­рып алды.

Аның бе­лән сөй­лә­шү­дән шу­ны бел­дем: бак­ча­га бар­лы­гы 190 ба­ла йө­ри, шу­ның 1/3е – та­тар­лар, 1/3 – урыс­лар, өч­тән бе­ре – кат­наш мил­ләт­ле, бер­ни­чә чу­аш, ма­ри һәм башкалар бар икән. Мон­дый сан­нар бар­лык бак­ча­лар­га да хас. Ба­ры тик та­тар­ча эш­ли тор­ган мәк­тәп­кә әзер­лек буенча бер төр­ке­м бар­лы­гы ачык­лан­ды. Аны­сы да кит­кәч, бу бак­ча­да бө­тен­ләй та­тар төр­ке­ме кал­мый икән.

Шул та­тар төр­ке­ме бүл­мә­се­нә ке­реп бар­ган­да, кар­шы­га шун­нан без­нең бе­лән бер подъ­езд­да, бер катта яшә­гән урыс ма­лае Се­мен аты­лып чык­ты. Җәй кө­не ба­ла­лар аз бу­лу сә­бәп­ле, бер­ни­чә төркемне бер­гә куш­кан­нар икән.

Те­ге Ин­ди­ра ди­гән яшь тәр­би­я­че­дән бер та­тар­ча сүз дә чык­ма­ды. Ярый әле, ич­ма­са, нян­ька­ла­ры саф та­тар­часөй­лә­шә.

Бу бак­ча­да эш­лә­ү­че ике та­тар те­ле укы­ту­чы­сы, «та­тар­ча сөйләшә­без» ки­та­бын, ау­дио-ви­део тас­ма­лар кул­ла­нып, балаларны та­тар те­ле­нә өй­рә­тә икән. Өс­тә­ве­нә, бы­ел шу­шы ук бак­ча­да эшләүче 18 урыс тәр­би­я­че­се­нә та­тар те­ле дә­рес­лә­ре бир­гән­нәр. Мон­дый укы­ту­лар шә­һәр­нең һәр бак­ча­сын­да үт­кә­рел­гән.

Шун­нан соң 31нче ба­ла­лар бак­ча­сы­на киттем. Җи­тәк­че­се – Оль­га Алек­сан­дров­на Огородникова. Ул үзе бул­мау сә­бәп­ле, методист Лю­бовь Ива­нов­на Першина бе­лән сөй­ләш­тем. Мон­да бер ге­нә та­тар төр­ке­ме дә юк! Гәрчә, 214 ба­ланың 78е та­тар­лар булса да.

Якын­да гы­на ур­наш­кан 29нчы ба­ла­лар бак­ча­сы­на кер­дем. Җитәкче­се Жан­на Ни­ко­ла­ев­на Батищева әйтүенчә, мон­да бар­лы­гы 275 ба­ла, 87се та­тар­лар икән. Бы­ел икенче кеч­ке­нә яшь­тә­ге­ләр өчен бер та­тар төр­ке­ме ач­кан­нар, ан­да 23 ба­ла тәр­би­я­лә­нә ди. (Соң­рак исә мо­ның өс­тән ку­шу бу­ен­ча гы­на эш­лән­гән­ле­ге ачыкланды.)

Шу­лай итеп, мин йө­реп чык­кан 4 бак­ча­ның ике­сен­дә бө­тен­ләй та­тар төр­ке­ме юк ди­яр­гә бу­ла; бер­сен­дә был­тыр бер төр­кем ачканнар, бер­сен­дә – бы­ел. Факт­та ба­ры­сын­да да татар балаларының күбесе урыс­ла­ша гы­на бара.

Ин­де тә­мам кү­ңел төш­кән бул­са да, тик­ше­рү­не дә­вам итеп, 42нче комплекста урнашкан «Ка­ен җи­лә­ге» исем­ле ба­ла­лар бак­ча­сы­на кер­дем. (Җи­тәк­че­се Әл­фи­нур За­һи­дул­ли­на.) Мон­да хәл­ләр алай ук мөш­кел түгел: 3 та­тар төр­ке­ме бар – икен­че кеч­ке­нә­ләр, уртанчылар, зур­лар өчен. Үз­лә­ре ини­ци­а­ти­ва күр­сә­теп: «Кем­нәр үз ба­ла­сын та­тар төр­ке­ме­нә би­рер­гә те­ли?» – дип, һәр ел­ны ата-аналар­дан со­раш­ты­ру уз­ды­ра­лар икән. Бы­ел бак­ча­да кеч­ке­нә­ләр өчен 3төр­ке­м ачыл­ган, шу­лар­ның бер­се – та­тар, ике­се урыс төр­ке­ме. Әле ата-ана­ла­ры та­тар төр­ке­ме­нә би­рер­гә те­лә­гән 13 ба­ла­ны урыс төрке­ме­нә би­рер­гә мәҗ­бүр бул­ган­нар, чөн­ки яңа та­тар төр­ке­ме ачар­га ба­ла­лар са­ны җит­мә­гән. Шу­лай итеп, «ата-ана­лар те­лә­ми» ди­гән сүз­ләр – саф­са­та, чак кы­на ты­рыш­лык күр­сә­те­лә тор­ган җирдә бик те­ли­ләр!

Бак­ча җи­тәк­че­се бе­лән зур­лар төр­ке­ме­нә ке­реп чык­тык. Тәр­би­я­че Дил­фү­рә Шә­ри­фул­ли­на ба­ла­лар­га гел та­тар­ча эн­дә­шә. Ба­ла­лар ул әйткән­нең ба­ры­сын да аң­лый­. Үз ини­ци­а­ти­ва­ла­ры бе­лән ачылган төр­кем бул­гач, укы­ту-тәр­би­я­гә ка­раш­лар да бө­тен­ләй икен­че икән шул. Өс­тән ку­шыл­ган, исем өчен ге­нә ачыл­ган та­тар төр­кем­нә­рен­дә исә, га­дәт­тә, бө­тен нәр­сә фор­маль бу­ла, ә балаларның сөй­лә­шүе «исән­ме­сез», «сау бу­лы­гыз»­дан арт­мый.

АРЧАДА ТАТАР ТЕЛЕ ТЫЕЛА?

Күр­ше йорт­та торучы бер ха­ным элек 50нче ком­п­лек­ста яшә­гән һәм ан­да чак­та улын та­тар бак­ча­сы­на йөрт­кән бул­ган. «Шул чак­та улы­быз гел та­тар­ча сөй­лә­шә иде. Урыс­ча сөй­ләш­кән балаларны бак­ча­да поч­мак­ка бас­ты­ра­лар иде хәт­та», – дип әйтте. 44нче ком­п­лекс­ка күч­кәч, 7нче ба­ла­лар бак­ча­сын­да аның яшен­дә­ге ба­ла­лар өчен та­тар төр­ке­ме бул­мау сә­бәп­ле, урыс төр­ке­ме­нә би­рер­гә мәҗбүр бул­ган. Хә­зер ин­де улы та­тар­ча бө­тен­ләй бел­ми баш­ла­ган!

Шул ис­кә төш­те дә, 50 ком­п­лек­ста­гы әлеге бак­ча­ны да ка­рап кайтыр­га бул­дым. Җи­тәк­че­се Эль­за Га­би­дул­ли­на бү­ген ки­ңәш­мә­дә бул­ган­га, ме­то­дист Ди­на­ра Хөс­нет­ди­но­ва яны­на кер­дем. Бик те­ләп ка­бул ит­те, чөн­ки моң-зар­ла­ры бар икән, шу­лар­ны бик ачы­нып сөйләде.

Ар­ча­да яшә­гән бер­ту­ган апа­сы­ның 4 яшь­лек оныгын, урыс­ча белми дип, икен­че кеч­ке­нә­ләр төр­ке­ме­нә бер яшь­кә со­ңар­тып күчер­гән­нәр, ике ел бе­рен­че кеч­ке­нә­ләр төр­ке­мен­дә йөр­гән. Имеш, «Те­ре­мок» әкиятен дә урыс­ча сөй­ли бел­ми. Ар­ча­ның шул 2нче бак­ча­сын­да Ре­зе­да исем­ле тәр­би­я­че ба­ла­лар­ның үза­ра татарча сөй­лә­шү­ен дә тыя икән хәт­та. Мо­ның ту­рын­да Динара ханым Ар­ча ха­ки­ми­я­те­нә хат та яз­ган бул­ган, тик, бер ай үтү­гә кара­мас­тан, әле һа­ман җа­вап юк ди. Шул ук Ар­ча­да бы­ел 3нче мәк­тәп­тә 1нче сыйныф ба­ла­ла­ры­на: «Без­гә, фе­де­раль та­ләп­ләр бу­ен­ча, урыс­ча бе­лә тор­ган ба­ла­лар ки­рәк, өе­гез­дә урыс­ча гы­на сөйләшегез», – дип әйт­кән­нәр. «Нин­ди хәл бу?! Кая ба­ра­быз?! Ту­кай ту­ган ра­йон­да да шун­дый ая­ныч хәл­ләр?!» – дип ап­ты­рап уты­ра Ди­на­ра ха­ным.

50нче комплекстагы бу бак­ча­да бар­лы­гы 230 ба­ла икән. Эчен­дә ба­ла­лар­га урыс­ча эн­дәш­кән тәр­би­я­че­не күр­мә­дем. Ба­ла­лар үза­ра урыс­ча ара­лаш­са да, поч­мак­ка бас­кан ба­ла­га да тап бул­ма­дым. «Бөтен бәй­рәм­нәр, ча­ра­лар та­тар­ча уза», дип сөй­лә­де­ләр ми­ңа, әм­ма, ин­де күп­тән­нән та­тар бак­ча­сы бу­лу­ла­ры­на ка­ра­мас­тан, мон­да ба­ры бер тап­кыр та­тар те­ат­ры кил­гән. Ә урыс те­атр­ла­рын мә­га­риф ида­рә­се да­и­ми җи­бә­реп то­ра икән. (Бөтен Чаллыга моннан кала тагын бер генә саф татар бакчасы бар.)

Ал­га та­ба яңа тө­зе­леп ачыл­ган бе­рәр бак­ча­ны тик­ше­рер­гә бул­дым. 102нче ба­ла­лар бак­ча­сы 4нче ком­п­лек­ста яңа са­лын­ган би­на­да ур­наш­кан. Җи­тәк­че­се Эль­ви­ра Алек­сан­дров­на Чепикова уры­нын­да булмагач, ме­то­дист Не­ля Му­са­ев­на Исмаилова бе­лән әң­гә­мә кор­дым. Бар­лы­гы 278 ба­ла, шу­лар­ның 114е – та­тар икән. Икен­че кеч­ке­нә яшь­тә­ге­ләр өчен ба­ры бер та­тар төр­ке­ме бар, ан­да 20 ба­ла тәр­би­я­лә­нә. Имеш, со­раш­ты­ру уз­дыр­ган­нар да, те­лә­ү­че­ләр шу­ның кадәр ге­нә бул­ган. 3-4 яшь­лек ба­ла­лар­ның ата-ана­ла­ры гы­на ри­за бу­лу да бик сә­ер. Ан­на­ры со­раш­ты­ру­ның нә­ти­җә­се бит аны ни­чек үт­кә­рү­гә, со­рау­ның ни­чек ку­е­лу­ы­на бәй­ле бу­ла. Фор­маль ан­ке­та тутыр­тыр­га мөмкин, һәр ата-ана бе­лән сөй­лә­шеп, проб­ле­ма­ны күрсә­теп со­ра­шыр­га мөмкин. «Бу бак­ча­да да өс­тән куш­кан­га гы­на, исем өчен ге­нә бер төр­кем ачып куй­ган­нар икән», – ди­гән фи­кер­гә кил­дем. Яңа бак­ча­лар­ны та­тар бак­ча­сы итеп тә ач­мый­лар, та­тар төр­кем­нә­ре­нә дә ан­да урын юк.

ТАТАРЛАШУГА ЙӨЗ ТОТЫП

Ан­на­ры, мәсь­ә­лә та­тар бак­ча­ла­ры һәм төр­кем­нә­ре бу­лу белән генә чишелми бит әле. Кыз­га­ныч­, бул­ган­на­рын­да да ба­ла­лар үза­ра урыс­ча ара­ла­ша. Чөн­ки шәһәрләрдә хә­зер та­тар ба­ла­ла­ры­ның күбесе бак­ча­га бе­рен­че тап­кыр аяк бас­кан­да та­тар­ча ипи-тоз­лык та бел­ми. Мо­ның сә­бәп­лә­ре исә – өй­дә ата-ана­ның ту­ган тел­дә сөйләш­мә­ве, урам­да ба­ла­ның үз иш­лә­ре бе­лән урыс­ча гы­на аралашуы, те­ле­ви­зор­дан нә­ни­ләр өчен та­тар­ча тап­шы­ру­лар күрсәтел­мәү, го­му­мән, бө­тен җир­дә урыс те­ле өс­тен­лек итү. Әнә шун­дый ти­рә­лек­тә яшә­гән ба­ла­лар­ны, бак­ча­дан мәк­тәп­кә озатканчы, саф та­тар­ча сөй­лә­шә, ара­ла­ша тор­ган итәр­гә мөм­кин­ме соң? Мөм­кин, әгәр дә­ү­ләт шул проб­ле­ма­га йөз бе­лән бо­рыл­са. Әгәр бак­ча мө­дир­лә­ре, тәр­би­я­че­лә­ре мак­сат­чан эш алып бар­са. Ата-аналар­га да: «Өй­дә та­тар­ча сөй­лә­ше­гез», – дип гел әй­теп то­рыл­са. Бак­ча­да укы­ту та­тар­ча алып ба­рыл­са. Бө­тен як­лап та­тар мо­хи­ты туды­рыл­са. Дө­рес, бер кә­ли­мә та­тар­ча бел­мә­гән кай­бер ба­ла бе­лән бе­рен­че ел­ны бак­ча­да урыс­ча сөй­ләш­ми­чә дә бул­мый. Әм­ма балалар­га ия­реп, тәр­би­я­че­ләр да­и­ми урыс­ча сөй­ләшә­ләр икән, әлбәт­тә, бер­нин­ди нә­ти­җә бул­ма­я­чак. Ул чак­та ин­де бак­ча­га беренче тап­кыр кил­гән­дә саф та­тар­ча ара­ла­ша тор­ган ба­ла да урыс тел­ле­гә әй­лә­нә­чәк.

Та­гын шу­ны әй­тер­гә бу­ла­дыр – та­тар ба­ла­ла­рын та­тар бак­ча­ла­ры­на, та­тар төр­кем­нә­ре­нә йөр­тү­не 100% итәр­гә бө­тен мөм­кин­лек­ләр бар, һәм мо­ны эш­ләр­гә дә бу­ла. Ба­ры тик дә­ү­ләт чи­нов­ник­ла­ры­ның те­лә­ге ки­рәк. Әй­тик, бе­рәр бак­ча­да 2дән 3 яшь­кә­чә ба­ла­лар өчен бер ге­нә төр­кем ача­лар икән – ни өчен әле ул ав­то­мат рә­веш­тә урыс төр­ке­ме бу­лыр­га ти­еш? Без бит Ря­зань өл­кә­сен­дә яшә­ми­без – шул бер ге­нә төр­кем дә та­тар төр­ке­ме бул­сын!

Ан­на­ры, та­тар ба­ла­ла­ры өчен көн дә­ва­мын­да эш­ли тор­ган ае­рым те­ле­ви­де­ние ка­на­лы ки­рәк. Урыс те­лен­дә ба­ла­лар өчен «Ка­ру­сель» ка­на­лы эш­ли бит. Ә та­тар ба­ла­ла­ры шу­ны ка­рап та та­гын да ныг­рак урыс­ла­ша.

Мин йө­реп чык­кан бар­ бак­ча­лар­да да бак­ча мө­дир­лә­ре, ме­то­дист­лар мәгъ­лү­мат яше­реп сөй­ләш­мә­де­. Бө­тен сан­нар­ны хә­тер­дән бе­лә­ләр. Бул­ган проб­ле­ма­лар­ны да ачык­тан-ачык әйт­те­ләр. Лә­кин, аң­ла­вым­ча, алар­ның үз­лә­рен тың­лар­га, сүз­лә­ре­нә ко­лак са­лыр­га те­лә­ү­че­ юк ши­кел­ле. Күптәннән инде милли мәсьәләләр буенча аерым конференцияләр дә, семинарлар да уздырылмаган. Соңгы семинар 2007нче елда булган. Шул сә­бәп­тән чы­гып, ки­лә­чәк­тә бу проб­ле­ма­лар бу­ен­ча юга­ры­рак утыр­ган мә­га­риф җитәкчелә­ре, шә­һәр ха­ким­нә­ре бе­лән дә оч­ра­шып сөй­лә­шер­гә уйлап то­рам.

Тәл­гать ӘХ­МӘ­ДИ­ШИН.

Чаллы шәһәре.

Балаларыбыз кем кулында? , 5.0 out of 5 based on 4 ratings